‘рд░рдердпाрдд्рд░ा’ рдХे рдХाрд░рдг рдЬрдЧрд╣-рдЬрдЧрд╣ рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ
рдЙрди्рдоाрдж рдкैрджा рд╣ुрдЖ рдФрд░ рджंрдЧे рд╣ुрдП рдЬिрдирдоें рд╕ैрдХрдб़ों рдиिрд░рдкрд░ाрдз рд╡्рдпрдХ्рддि рдоाрд░े
рдЬिрдирдХा ‘рд░рдердпाрдд्рд░ा’ рд╕े рдХोрдИ рд▓ेрдиा-рджेрдиा рдирд╣ीं рдеा, рдХ्рдпा рдпे рдоौрддें рдЖрдбрд╡ाрдгी рдХी
рдпाрдд्рд░ा рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдирд╣ीं рдХрд░рддीं ?
рдЧрдП
рдЖрдбрд╡ाрдгी рдиे рдпрд╣ рднी рдХрд╣ा рдеा ‘рдоंрджिрд░
рдмрдиाрдиे рдХी рднाрд╡рдиा рдХे рдкीрдЫे рдмрджрд▓ा рд▓ेрдиे рдХी рднाрд╡рдиा рдирд╣ीं рд╣ै!’ рдЕрдЧрд░ рдРрд╕ा рдирд╣ीं рдеा рддो
рдлिрд░ рдЕрдзिрдХांрд╢ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдиाрд░े рдХ्рдпों рд▓рдЧाрдП рдЧрдП? рдХ्рдпों
рдиिрд░рдкрд░ाрдз рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдкрд░ рд╣рдорд▓े рдХिрдП рдЧрдП рдЙрдирдХे рдЬाрдиो-рдоाрд▓ рдХा рдиुрдХрд╕ाрди рдХिрдпा (рдЗрд╕ рдХ्рд░рдо
рдоें рд╣िंрджू рднी рдоाрд░े рдЧрдП)।
рджूрд╕рд░ी рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी
рдХिрд╕ी рднी рдЧрд▓рддी рдХे рд▓िрдП рдЖрдЬ рдХी рдЬрдирддा рд╕े рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рд╣िंрджू рд╣ो рдпा рдоुрд╕рд▓рдоाрди рд╕े рдЙрдд्рддрд░
рдФрд░ рд╕рдорд░्рдерди рдХ्рдпों рдоांрдЧा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै? рдЖрд░рдПрд╕рдПрд╕ рдХे рдкूрд░्рд╡ рд╕рд░рд╕ंрдШрдЪाрд▓рдХ рд╕्рд╡. рдмाрд▓ा
рд╕ाрд╣рдм рджेрд╡рд░рд╕ рдиे 29 рджिрд╕ंрдмрд░ 1990 рдХो рдХрд╣ा рдеा рдХि рдоैं рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рд╕े рд╕ीрдзा рдк्рд░рд╢्рди
рдкूрдЫрддा рд╣ूं рдХि рдХ्рдпा рд╡े рдЕрддीрдд рдоें ‘рдоंрджिрд░ рдХो рддोрдб़े рдЬाрдиे рдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рджेрддे рд╣ैं’
рдЕрдЧрд░ рдирд╣ीं рддो ‘рд╡े рдХ्рдпा рдЗрд╕ рдкрд░ рдЦेрдж рд╡्рдпрдХ्рдд рдХрд░рддे рд╣ैं’ рдпाрдиी рдХि рдЬो рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдЗрд╕
рдк्рд░рд╢्рди рдХा рд╕ीрдзा рдЙрдд्рддрд░ ‘рдиा’ рдоें рджे? рдЙрд╕рдХा рднрд╡िрд╖्рдп …? рдХ्рдпा рд╣ोрдЧा рдЗрд╕ рдкрд░ рд╕ोрдЪा рдЬा
рд╕рдХрддा рд╣ै। рдоैं рдпрд╣ां рдПрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдкूрдЫрддा рд╣ूं рдХि рдХ्рдпा рдЖрд░рдПрд╕рдПрд╕ рдХे рдиेрддाрдЧрдг рд╣िंрджू
рд░ाрдЬाрдУं рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдоंрджिрд░ рддोрдб़े рдЬाрдиे рдЦाрд╕рдХрд░ рдХрд▓्рд╣рдг рдХी рд░ाрдЬрддрд░ंрдЧिрдгी рдоें рд╡рд░्рдгिрдд
рд░ाрдЬा рд╣рд░्рд╖ рдж्рд╡ाрд░ा рдоंрджिрд░ рддोрдб़े рдЬाрдиे рдХी рдмाрдд рдХे рд▓िрдП ‘рд╣िंрджुрдУं рд╕े рд╕ीрдзा рдк्рд░рд╢्рди
рдХрд░рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдЪाрд╣ेंрдЧे?’ рдХ्рдпा рд╡े ‘рд╣िंрджुрдУं рд╕े рдмौрдж्рдзों рдПрд╡ं рдЬैрдиों рдХे рдоंрджिрд░
рддोрдб़े рдЬाрдиे рдХा рднी рд╕ीрдзा рдЙрдд्рддрд░ рд▓ेрдиे рдХी рд╣िрдоाрдХрдд рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं?’ рдЕрд╕рд▓ рдоें, рдпрд╣
рдк्рд░рд╢्рди рд╣ी рдЧрд▓рдд рд╣ै рддрдеा рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рд╡िрдж्рд╡ेрд╖ рдПрд╡ं рдлाрд╕िрд╕्рдЯ рдоाрдирд╕िрдХрддा рд╕े рдУрддрдк्рд░ोрдд
рд╣ै।
рдЖрдбрд╡ाрдгी рдПрд╡ं рдЖрд░рдПрд╕рдПрд╕ рдХे рдиेрддाрдУं рдиे
рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдХे рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рдЙрдЫाрд▓ा рд╣ै рдФрд░ рдлाрд╕िрд╕्рдЯ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рдХिрдпा рд╣ै।
рдЖрдбрд╡ाрдгी рдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि рд╡े рд╣िंрджू рд╕рдо्рдоाрди рдХो рдкुрдирд░्рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд░рдердпाрдд्рд░ा
рд▓ेрдХрд░ рдиिрдХрд▓े рд╣ैं। 30 рд╕िрддंрдмрд░ рдХो рдоुंрдмрдИ рдоें рдЙрди्рд╣ें 101 рдпुрд╡ाрдУं рдХे рдЦूрди рд╕े рднрд░े
рдХрд▓рд╢ рднेंрдЯ рдХिрдП рдЧрдП рдеे। рдЗрди рдХрд▓рд╢ों рдоें рдмрдЬрд░ंрдЧ рджрд▓ рдХे рдпुрд╡ाрдУं рдХा рдЦूрди рднрд░ा рдеा। рдпрд╣ां
рдпрд╣ рдкूрдЫा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдХि ‘рдпुрд╡ाрдУं рдХे рдЦूрдиी рдХрд▓рд╢’ рдХ्рдпा рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рд╕рдж्рднाрд╡ рдХे
рдк्рд░рддीрдХ рдеे? рдпा рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рдПрд╡ं рдлाрд╕िрд╕्рдЯ рд╡िрдж्рд╡ेрд╖ рдХे? рдЖрдЦिрд░ рдмрдЬрд░ंрдЧ рджрд▓ рдХे
‘рдорд░рдЬीрд╡рдбों’ рдХो рдХिрд╕ рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा? рдХ्рдпा рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрдХрддा рдоें
рдЕрд╡рджाрди рдХिрдпा рдЕрдерд╡ा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдж्рднाрд╡ рдоें рдЬрд╣рд░ рдШोрд▓ा?
рдЖрдбрд╡ाрдгी рдПрд╡ं рдЕрдЯрд▓ рдмिрд╣ाрд░ी рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдиे
рдЬो рдШोрд╖рдгाрдПं ‘рд░ाрдо рдЬрди्рдорд╕्рдеाрди’ рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬрдЧрд╣ рдХे рдмाрд░े рдоें рдХी рдеीं, рд╡рд╣ рднी
рд╕ोрдЪрдиे рд▓ाрдпрдХ рд╣ैं। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рджैрдиिрдХ рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдЯाрдЗрдо्рд╕ рдХे 18 рдордИ 1989 рдХे рдЕंрдХ
рдоें рдЕрдЯрд▓ рдмिрд╣ाрд░ी рд╡ाрдЬрдкेрдпी рдиे рдХрд╣ा рдеा рдХि ‘рдЙрд╕ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬрдЧрд╣ рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХрд░рдиा
рдоुрд╢्рдХिрд▓ рд╣ै, рдЬрд╣ां рд╣рдЬाрд░ों рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд░ाрдо рдкैрджा рд╣ुрдП рдеे,’ рдЬрдмрдХि рдЗрди्рд╣ीं
рд╡ाрдЬрдкेрдпीрдЬी рдиे 24 рд╕िрддंрдмрд░ 1990 рдХो рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдЯाрдЗрдо्рд╕ рд╕े рдХрд╣ा рдХि ‘рд░ाрдо рдХा рдПрдХ рд╣ी
рдЬрди्рдорд╕्рдеाрди’ рд╣ै। рдпрд╣ां рд╕ोрдЪा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि 18 рдордИ 1989 рддрдХ рдХोрдИ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬрдЧрд╣
рдирд╣ीं рдеी, рд╡рд╣ 24 рд╕िрддंрдмрд░ 1990 рддрдХ рдХिрд╕ рддрд░рд╣ рдФрд░ рдХिрд╕ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЬрди्рдорд╕्рдеाрди рдХी рдЬрдЧрд╣
рдЦोрдЬ рд▓ी рдЧрдИ ? рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд▓ाрд▓рдХृрд╖्рдг рдЖрдбрд╡ाрдгी рдиे рдХрд╣ा рдХि ‘рдпрд╣ рдХोрдИ рд╕ाрдмिрдд рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा
рдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬрди्рдорд╕्рдеाрди рдХी рдЬрдЧрд╣ рдХौрди-рд╕ी рд╣ै। рдкрд░ рдпрд╣ ‘рдЖрд╕्рдеा’ рдХा рдоाрдорд▓ा рд╣ै рдЬिрд╕рдХो
рд╕рд░рдХाрд░ рдирдЬрд░рдЕंрджाрдЬ рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддी’ (рдж рдЗंрдбिрдкेंрдбेंрдЯ 1 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 1990) рдпाрдиी рдоाрдорд▓ा
рдЖрд╕्рдеा рдХा рд╣ै, рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рд╕े рдЙрд╕рдХा рдХोрдИ рд╕ंрдмंрдз рдирд╣ीं рд╣ै।
рдЖрдбрд╡ाрдгी рдиे рд▓рдЧाрддाрд░ рдпрд╣ рдк्рд░рдЪाрд░ рдХिрдпा
рдХि рдмाрдмрд░ рд╣िंрджू рд╡िрд░ोрдзी рдеा, рд╣िंрджू рджेрд╡рддाрдУं рдХी рдоूрд░्рддि рддोрдб़рддा рдеा, рд╡рдЧैрд░рд╣-рд╡рдЧैрд░рд╣।
рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬों рдоें ‘рдмाрдмрд░ рдХी рд╡рд╕ीрдпрдд’ рджी рд╣ै,
рдЬो рдмाрдмрд░ рдХे рд╣िंрджू рд╡िрд░ोрдзी рд╣ोрдиे рдХा рдЦंрдбрди рдХрд░рддी рд╣ै। рд╡े рддрд░्рдХ рджेрддे рд╣ैं рдХि ‘рджेрд╢
рдмाрдмрд░ рдФрд░ рд░ाрдо рдоें рд╕े рдХिрд╕ी рдПрдХ рдХो рдЪुрди рд▓े’। рдЖрдбрд╡ाрдгी рдХे рдЗрд╕рд╕े рддрд░्рдХ рдХे рдмाрд░े рдоें
рдкрд╣рд▓ी рдмाрдд рддो рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдоें рд╕े рдХिрд╕ी рдПрдХ рдХो рдЪुрдирдиे рдФрд░ рдЫोрдб़рдиे рдХा рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ी рдкैрджा
рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдмाрдмрд░ рд░ाрдЬा рдеा, рдпрд╣ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै। рд░ाрдо рдЕрд╡рддाрд░ी рдкुрд░ूрд╖ рдеे,
рд╡े рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕंрдЧ рд╣ैं। рдЕрдд: рдЗрди рджोрдиों рдоें рддुрд▓рдиा рд╣ी рдЧрд▓рдд рд╣ै। рджूрд╕рд░ी
рдмाрдд рдпрд╣ рдХि рд╣िंрджुрд╕्рддाрди рдХे рдоुрд╕рд▓рдоाрдиों рдоें рдЖрдЬ рдХोрдИ рднी рдмाрдмрд░ рдХो рдЕрдкрдиा рдиेрддा рдирд╣ीं
рдоाрдирддा, рдЖрдбрд╡ाрдгी рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░ें рдХि рдХिрд╕ рдоुрд╕्рд▓िрдо рдиेрддा рдиे рдмाрдмрд░ рдХो рдЕрдкрдиा рдиाрдпрдХ рдХрд╣ा
рд╣ै ? рдЕрдЧрд░ рдХрд╣ा рднी рд╣ै рддो рдХ्рдпा рдЙрд╕े рджेрд╢ рдХे рд╕рднी рдоुрд╕рд▓рдоाрди рдЕрдкрдиा ‘рдиाрдпрдХ’ рдХрд╣рддे рд╣ैं ?
рдПрдХ рдЕрди्рдп рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЖрдбрд╡ाрдгी
рд╣िंрджुрдУं рдХो рдПрдХ рд╣ी рджेрд╡рддा рд░ाрдо рдХो рдоाрдирдиे рдХी рдмाрдд рдХ्рдпों рдЙрдаा рд░рд╣े рд╣ैं? рдХ्рдпा рд╡े
рдирд╣ीं рдЬाрдирддे рдХि рднाрд░рддीрдп рджेрд╡рддाрдУं рдоें рддैंрддीрд╕ рдХрд░ोрдб़ рджेрд╡рддा рд╣ैं, рдЪुрдирдиा рд╣ोрдЧा рддो
рдЗрди рд╕рдмрдоें рд╕े рд╣िंрджू рдХोрдИ рджेрд╡рддा рдЪुрдиेंрдЧे? рд╕िрд░्рдл рдПрдХ рд╣ी рджेрд╡рддा рд░ाрдо рдХो рд╣ी рдХ्рдпों
рдоाрдиें? рдЖрдбрд╡ाрдгी рдХृрдд рдЗрд╕ ‘рдПрдХेрд╢्рд╡рд░рд╡ाрдж’ рдХा рдлाрд╕िрдЬ्рдо рдХे ‘рдПрдХ рдиाрдпрдХ’ рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕े
рдЧрд╣рд░ा рд╕ंрдмंрдз рд╣ै।
рд╣ाрд▓ рд╣ी рдоें рдЬрдм рдкрдд्рд░рдХाрд░ों рдиे
рдЖрдбрд╡ाрдгी рд╕े рдкूрдЫा рдХि рд╡рд╣ рдХोрдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ंрдЧोрд╖्рдаी рдоंрджिрд░ рдХी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХрддा рдк्рд░рдоाрдгिрдд
рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЖрдпोрдЬिрдд рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдХрд░рддे? рдЬिрд╕рдоें рд╕рдоाрдЬрд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдкुрд░ाрддрдд्рдд्рд╡,
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЖрджि рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХी рд╡्рдпाрдкрдХрддрдо рд╣िрд╕्рд╕ेрджाрд░ी рд╣ो рддो рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд╣ा рдХि
рдРрд╕े рд╕ेрдоीрдиाрд░ рддो рд╣ोрддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдкрдд्рд░рдХाрд░ों рдиे рдЬрдм рдЙрдд्рддрд░ рдоांрдЧा рдХि рдХрд╣ां рд╣ो рд░рд╣े
рд╣ैं? рддो рдЖрдбрд╡ाрдгीрдЬी рдХрди्рдиी рдХाрдЯрдиे рд▓рдЧे। 16 рджिрд╕ंрдмрд░ 1990 рдХे рд╕्рдЯेрдЯ्рд╕рдоैрди рдЕрдЦрдмाрд░ рдХी
рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдоुрддाрдмिрдХ рдЖрдбрд╡ाрдгी рдиे рдХрд╣ा рдХि рдХुрдЫ рдорд╣ीрдиे рдкрд╣рд▓े рдоैंрдиे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг
рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬों рд╕े рдпुрдХ्рдд рдПрдХ рдкुрд╕्рддрдХ рдЬрдирддा рдХे рд▓िрдП рдЬाрд░ी рдХी рд╣ै рдЬिрд╕े рдмेрд▓्рдЬिрдпрдо рдХे
рд╕्рдХॉрд▓рд░ рдХोрдиाрд░्рдб рдЗрд▓्рд╕्рдЯ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै। рдиाрдо рд╣ै- рд░ाрдо рдЬрди्рдорднूрдоि рд╡рд░्рд╕ेंрдЬ рдмाрдмрд░ी
рдорд╕्рдЬिрдж। рдоैंрдиे рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХो рдХрдИ рдмाрд░ рдЧंрднीрд░рддा рд╕े рджेрдЦा-рдкрдв़ा рдПрд╡ं рдЖрдбрд╡ाрдгीрдЬी рдХे
рдмрдпाрдиों рд╕े рдоिрд▓ाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рддो рдоुрдЭे рдЬрдоीрди рдЖрд╕рдоाрди рдХा рдЕंрддрд░ рдоिрд▓ा।
рдЖрдбрд╡ाрдгी рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдХो рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг
рдоाрдирддे рд╣ैं рддрдеा рдмाрдмрд░ी рдорд╕्рдЬिрдж рд╡िрд╡ाрдж рдкрд░ рдпрд╣ рдкुрд╕्рддрдХ рдЙрдирдХे рдкрдХ्рд╖ рдХो рдкेрд╢ рднी рдХрд░рддी
рд╣ै, рдпрд╣ рдЙрдирдХा рдмрдпाрди рд╣ै। рдЖрдЗрдП, рд╣рдо рдЖрдбрд╡ाрдгी рдХे рджाрд╡े рдФрд░ рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдХे рджाрд╡े рдХो
рджेрдЦें।
рдЖрдбрд╡ाрдгी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд░ाрдо рдХा
рдЬрди्рдо рд╡рд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै рдЬрд╣ां рдмाрдмрд░ी рдорд╕्рдЬिрдж рд╣ै, рд░ाрдо рдоंрджिрд░ рддोрдб़рдХрд░ рдмाрдмрд░ рдиे рдорд╕्рдЬिрдж
рдмрдиाрдИ, рдЕрдд: ‘рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп’ рд╕рдо्рдоाрди рдХे рд▓िрдП рдорд╕्рдЬिрдж рдХी рдЬрдЧрд╣ рдоंрджिрд░ рдмрдиाрдпा рдЬाрдиा
рдЪाрд╣िрдП। рдмेрд▓्рдпिрдЬрдо рдХे рдЗрд╕ рддрдеाрдХрдеिрдд ‘рд╕्рдХॉрд▓рд░’ рдпा рд╡िрдж्рд╡ाрди рдиे рдЕрдкрдиी рдкुрд╕्рддрдХ рдоें
рдмрд╣ुрдд рд╕ी рдмाрддें рдРрд╕ी рд▓िрдЦा рд╣ैं, рдЬिрдирд╕े рдЕрд╕рд╣рдордд рд╣ुрдЖ рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдпрд╣ां рдоैं рд╕рдоूрдЪी
рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рд╕рдоीрдХ्рд╖ा рдХे рд▓ंрдмे рдЪрдХ्рдХрд░ рдоें рдирд╣ीं рдЬा рд░рд╣ा рд╣ूं, рд╕िрд░्рдл рд▓ेрдЦрдХ рдХा
рдирдЬрд░िрдпा рд╕рдордЭाрдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ-рджो рдмाрддें рд░рдЦ рд░рд╣ा рд╣ूं। рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЕрдкрдиे рдмाрд░े рдоें рдХрд╣ा
рд╣ै рдХि рд╡рд╣ ‘рдХैрдеोрд▓िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि’ рд╕े рдЖрддा рд╣ै рдкрд░ рдЙрд╕рдиे рдпрд╣ рдирд╣ीं рдмрддाрдпा рдХि рдЖрдЬрдХрд▓
рдЙрд╕рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдпा рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддा рдХ्рдпा рд╣ै? рдХ्рдпा рдЗрд╕ рдк्рд░рд╢्рди рдХी рдЕрдиुрдкрд╕्рдеिрддि
рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдирд╣ीं рд╣ै?
рдПрдХ рдЬрдоाрдиे рдоें рдЖрд░рдПрд╕рдПрд╕ рдХे рдЧुрд░ू
рдЧोрд▓рд╡рд▓рдХрд░ рдиे рдмंрдЪ рдСрдл рдкॉрдЯрд╕ рдоें рд╣िंрджुрдд्рд╡ рдХे рд▓िрдП рддीрди рдЕंрджрд░ूрдиी рдЦрддрд░ों рдХा рдЬिрдХ्рд░
рдХिрдпा рдеा, рдпे рдеे-рдкрд╣рд▓ा рдоुрд╕рд▓рдоाрди, рджूрд╕рд░ा рдИрд╕ाрдИ рдФрд░ рддीрд╕рд░ा рдХрдо्рдпुрдиिрд╕्рдЯ। рдХ्рдпा рдпрд╣
рд╕ंрдпोрдЧ рд╣ै рдХि рдмेрд▓्рдЬिрдпрдо рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрди рдорд╣ाрд╢рдп рдиे рдмाрдмрд░ी рдорд╕्рдЬिрдж рд╡ाрд▓ी рдкुрд╕्рддрдХ рдоें
рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि ‘рд╣िंрджू рд╡िрд░ोрдзी рдк्рд░рдЪाрд░рдХ рд╣ैं рдИрд╕ाрдИ, рдоुрд╕्рд▓िрдо рдФрд░ рдоाрд░्рдХ्рд╕рд╡ाрджी’! рдХ्рдпा
рд▓ेрдЦрдХ рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдоें рдФрд░ рдЧोрд▓рд╡рд▓рдХрд░ рдХे рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдоें рд╕ाрдо्рдп рдирд╣ीं рд╣ै? рдХ्рдпा
рдЗрд╕рд╕े рдЙрд╕рдХी рдоौрдЬूрджा рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХा рдЕंрджाрдЬा рдирд╣ीं рд▓рдЧрддा। рдЦैрд░, рдЪूंрдХि рдЖрдбрд╡ाрдгी рдЗрд╕
рд╡िрдж्рд╡ाрди рдХी рдкुрд╕्рддрдХ рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ैं рддो рдпрд╣ рддो рджेрдЦрдиा рд╣ोрдЧा рдХि рдЖрдбрд╡ाрдгी
рдХ्рдпा рдкुрд╕्рддрдХ рдХी рдмाрддों рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЕрдкрдиा рдлैрд╕рд▓ा рдмрджрд▓ेंрдЧे। рдмेрд▓्рдЬिрдпрдо рдХे
рд╡िрдж्рд╡ाрди рдиे рдк्рд░ाрдЪीрди рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рдХ рдЕрдпोрдз्рдпा рдоाрд╣ाрдд्рдо्рдп рдоें рд░ाрдо рдоंрджिрд░ рдХा рдЬिрдХ्рд░
рдирд╣ीं рд╣ै- рдЗрд╕ рдк्рд░рд╢्рди рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдЦोрдЬрддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि -’рдпрд╣ рдмрддाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै,
рдкрд╣рд▓ी рдмाрдд рддो
рдпрд╣ рдХि рдЕрдпोрдз्рдпा рдоाрд╣ाрдд्рдо्рдп рд╕े
рд╕ंрднрд╡рдд: рд░ाрдо рдоंрджिрд░ рдХा рдиाрдо рд▓िрдЦрдиे рд╕े рдЫूрдЯ рдЧрдпा рд╣ो, рдпрд╣ рддो рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╣ी рд╣ै। рдЕрдкрдиे
рдЗрд╕ рдк्рд░рд╢्рди рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдЦोрдЬрддे рд╣ुрдП рд╡िрдж्рд╡ाрди рд▓ेрдЦрдХ рдиे рдЗрд╕ рдмाрдд рдХो рд░ेрдЦांрдХिрдд рдХिрдпा рд╣ै
рдХि ‘рдмाрдмрд░ рдХे рдХिрд╕ी рдЖрджрдоी рдиे рдЬрди्рдорднूрдоि рдоंрджिрд░’ рдирд╣ीं рддोрдб़ा। рд╕рд╡ाрд▓ рдЙрдарддा рд╣ै рдХ्рдпा
рдЖрдбрд╡ाрдгी рдЕрдкрдиे рдлैрд╕рд▓े рдХो рд╡ाрдкрд╕ рд▓ेрдиे рдХो рддैрдпाрд░ рд╣ैं? рдХ्рдпोंрдХि рдЙрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬाрд░ी
рдкुрд╕्рддрдХ рдЙрдирдХे рддрд░्рдХ рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдирд╣ीं рдХрд░рддी। рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рд╕ाрдл рддौрд░ рдкрд░
рд╡िрд╢्рд╡ рд╣िंрджू рдкрд░िрд╖рдж् рдХे рддрд░्рдХों рд╕े
рдЙрд╕ рд╕िрдж्рдзांрдд рдХी рдзрдЬ्рдЬिрдпां рдЙрдб़ рдЬाрддी рд╣ैं рдХि рд░ाрдо рдоंрджिрд░ рддोрдб़рдХрд░ рдмाрдмрд░ी рдорд╕्рдЬिрдж
рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рдеी। рдЪूंрдХि, рдЖрдбрд╡ाрдгी рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рдкрд░ рднрд░ोрд╕ा рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЕрдд: рд╡े рдЗрд╕рдХे
рддрде्рдпों рд╕े рднाрдЧ рдирд╣ीं рд╕рдХрддे। рдЖрдбрд╡ाрдгी рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдмाрдмрд░ी рдорд╕्рдЬिрдж рдоें 1936 рд╕े
рдирдоाрдЬ рдирд╣ीं рдкрдв़ी рдЧрдИ, рдмेрд▓्рдЬिрдпрдо рдХा рд╡िрдж्рд╡ाрди рдЗрд╕ рдзाрд░рдгा рдХा рднी рдЦंрдбрди рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░
рдХрд╣рддा рд╣ै рдХि ‘рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै, рдиिрдпрдоिрдд рдирдоाрдЬ рди рдкрдв़ी рдЬाрддी рд╣ो, рдпрджा-рдХрджा рдкрдв़ी рдЬाрддी
рд╣ो, рдкрд░ 1936 рд╕े рдирдоाрдЬ рдЬрд░ूрд░ рдкрдв़ी рдЬाрддी рдеी।’ рдПрдХ рдЕрди्рдп рдк्рд░рд╢्рди рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓рддे
рд╣ुрдП рд▓ेрдЦрдХ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि ‘рдпрд╣ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╣ै рдХि рд╡िрд╣िрдк рдж्рд╡ाрд░ा ‘рд╣िंрджुрдд्рд╡’ рдХो
рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдоें рд░ूрдкांрддрд░िрдд рдХрд░рдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै, рдЙрд╕े рдЗрд╕рдоें
рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╕рдлрд▓рддा рднी рдоिрд▓ी рд╣ै। рдпрд╣ рднी рддрдп рд╣ै рдХि рд░ाрдо рдЬрди्рдорднूрдоि рдХा рдк्рд░рдЪाрд░ рдЕрднिрдпाрди
рдЗрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдп рдоें рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рднाрд╡ी рдФрдЬाрд░ рд╣ै, ‘рд╡िрд╣िрдк’ рдЕрдкрдиे рдХो рд╕рд╣ी рд╕ाрдмिрдд рдХрд░ рдкाрдПрдЧी:
рдпрд╣ рднрд╡िрд╖्рдп рддрдп рдХрд░ेрдЧा, рдкрд░ рдЙрд╕рдиे рдХोрдИ рдЧрд▓рддी рдирд╣ीं рдХी। рд╣рдо рд╣िंрджू рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдмрдиाрдПंрдЧे
рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рд╢ुрд░ूрдЖрдд 9 рдирд╡ंрдмрд░ 1989 рд╕े рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै।’ рдпाрдиी рдХि рдЖрдбрд╡ाрдгी рдХे рдж्рд╡ाрд░ा
рдмрддрд▓ाрдП рд╡िрдж्рд╡ाрди рдорд╣ाрд╢рдп рдХा рдпрд╣ рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╕िрд░्рдл рд░ाрдо рдоंрджिрд░ рдмрдиाрдиे рдХा рдорд╕рд▓ा
рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рд╣िंрджू рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХा рд╕рдЪेрдд рдк्рд░рдпाрд╕ рд╣ै। рдХ्рдпा
рдпрд╣ рдоाрдиें рдХि рдЖрдбрд╡ाрдгी рдЕрдм рдЗрд╕ рдкुрд╕्рддрдХ рд╕े рдЕрдкрдиा рд╕ंрдмंрдз рд╡िрдЪ्рдЫेрдж рдХрд░ेंрдЧे? рдпा рдлिрд░
рдмेрд▓्рдЬिрдпрдо рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрди рдХी рдоाрди्рдпрддाрдУं рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЕрдкрдиी рдиीрддि рдмрджрд▓ेंрдЧे। рдЕрд╕рд▓ рдоें,
рдмेрд▓्рдЬिрдпрдо рдХे рд▓ेрдЦрдХ рдХी рдЕрдиैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдПрд╡ं рд╕ांрдк्рд░рджाрдпिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╣ोрдиे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж
рдмाрдмрд░ी рдорд╕्рдЬिрдж рдмрдиाрдиे рд╕ंрдмंрдзी рдзाрд░рдгाрдПं рд╡िрд╣िрдк рдПрд╡ं рдЖрдбрд╡ाрдгी рдХे рд▓िрдП рдЧрд▓े рдХी рд╣рдб्рдбी
рд╕ाрдмिрдд рд╣ुрдИ рд╣ैं। рд╡рд╣ рдЙрд╕ рдк्рд░рдЪाрд░ рдХी рднी рдкोрд▓ рдЦोрд▓рддा рд╣ै рдХि рд╡िрд╣िрдк рдПрд╡ं рднाрдЬрдкा рддो
рд╕िрд░्рдл рд░ाрдо рдоंрджिрд░ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░ рд░рд╣ें рд╣ैं। рдпрд╣ рд╡рд╣ рдмिंрджु рд╣ै рдЬрд╣ां рдкрд░
рдЖрдбрд╡ाрдгी рдЕрдкрдиे рд╣ी рдмрддाрдП рд╡िрдж्рд╡ाрди рдХे рдХрдардШрд░े рдоें рдЦрдб़े рд╣ैं।
(рд▓ेрдЦрдХ рд╡ाрдордкंрдеी рдЪिंрддрдХ рдФрд░ рдХрд▓рдХрдд्рддा рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рд╣िрди्рджी рд╡िрднाрдЧ рдоें рдк्рд░ोрдлेрд╕рд░ рд╣ैं)